KAMBİYO SENETLERİNE ÖZGÜ TAKİP YOLLARI

Kambiyo senedi, kıymetli evrakların bir türü olup, sahibine hak doğurucu niteliği bulunan senetlerdir

Kambiyo senedi, kıymetli evrakların bir türü olup, sahibine hak doğurucu niteliği bulunan senetlerdir. Türk Ticaret Kanunu'na göre kambiyo senetleri 3 kategoride incelenmektedir. Bu senetler; Poliçe, Çek ve Bono'dan oluşmaktadır. Kambiyo senetleri genel itibari ile ticari işlerde taraflar arasında ödeme aracı olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca, bu senetler, ticari bir alacak olmaksızın da düzenlenebilir. Ancak, senetlerin mahiyeti ve kanuni düzenlemesi Türk Ticaret Kanununda düzenlenmiştir. Bu sebeple, kambiyo senetleri özel hükümlere tabi kılınmıştır.

Öncelikle, bu senetler devredilebilirlik (tedavül ve dolanım) kabiliyeti yüksek ödeme araçlarıdır. Bu haliyle, kambiyo senedini elinde bulunduran alacaklının "alacağını ispat" zorunluluğu bulunmamaktadır. Alacaklının, elinde bulundurduğu kambiyo senedinin tahsili konusunda da kanun koyucu, tahsilin ivedi ve kolaylıkla sonuçlanması için özel bir takip usulü öngörmüştür.

İcra ve iflas hukukumuzda kambiyo senetlerine özgü takip yolları, haciz yolu ve iflas yolu, olmak üzere ikiye ayrılır. Yine ilgili kanun gereği takibin kabulü bir takım şartlara bağlanmıştır. Takibin kabul şartları şu şekildedir;

İİK Madde 167 – Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede müstenit olan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, bu bölümdeki hususi usullere göre haciz yolu ile veya borçlu iflasa tabi şahıslardan ise iflas yolu ile takipte bulunabilir.

Yani, ALACAK, kanun amir hükmünden anlaşıldığı üzere, kambiyo senedi olarak sayılan ÇEK, POLİÇE VE BONO ya dayanıyorsa, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluna başvurabilir. Alacağın, kambiyo senetlerine benzer senetler veya kambiyo senetleri dışındaki kıymetli evraklara dayandığı durumlarda artık kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takip yoluna başvurulamayacaktır.

Ancak, uygulamada en çok tercih edilen ve kullanılan kambiyo senetleri ÇEK ve BONO'dur. Bu sebeple bu yazımızda BONO (Senet) ların tahsil yolu ve şekil şartlarını inceleyeceğiz.

BONO (EMRE MUHARRER SENET)

Bono, ülkemizde yaygın kullanılan ismi ile senet, mal ve hizmet alımı yahut başkaca bir borç ilişkisi sebebi ile kişiler ya da ticaretle uğraşan tacirlerin tercih ettiği ödeme aracı olarak kullanılan evraktır. Bononun düzenlenmesi ikili bir ilişkiden oluşmaktadır. Bonoyu düzenleyen taraf borçludur. Bononun alacaklısı ise lehdar olarak anılır. Lehdar, alacak hakkı olan kişiye denir.

BONONUN GEÇERLİLİK ŞARTLARI

Bononun geçerlilik ve şekil şartları Türk Ticaret Kanununda düzenlenmiştir. Bonoda bulunması gereken zorunlu unsurlar şunlardır;

İlk olarak, senet üzerinde bono ya da emre yazılı senet yahut emre muharrer senet kelimelerinden biri geçmelidir. Senet metninde bono ya da emre yazılı senet kelimesi geçmiyorsa, bu durumda düzenlenen senet kambiyo niteliğine haiz olamayacaktır. Düzenlenen bu senet, ancak emre yazılı ödeme vaadi söz konusu olabilecektir. Yani, bonoya ilişkin hükümler uygulanacaktır ancak bu durumda kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takip yapılamayacaktır.

İkinci olarak, bononun geçerli olabilmesi için, kayıtsız şartsız bir bedelin ödenmesi vaadini içermesi gerekir. Yani, bono bir şarta bağlanamaz. Örneğin; " dava kazanılırsa ödeme yapılacaktır " gibi bir ibarenin senet üzerinde yer alması, senedi geçersiz kılar. Böylece senedin kambiyo vasfı ortadan kalkmış olur. Bu kapsamda, bononun geçerliliği için ödeme vaadinin hiçbir kayda ya da şarta bağlanmaması zorunlu bir unsur olarak karşımıza çıkar.

Ödenecek tutar senet üzerinde gösterilmelidir. Ödeme vaadi, belirli para borcunu içerir şekilde olmalıdır. Ödenecek meblağ, yazı ya da rakamla gösterilebilir. Ancak, ödenecek meblağ hem yazı hem de rakamla yazılmış ve tutarlar arasında çelişki mevcutsa, yazı ile belirlenen tutar esas alınmalıdır.

Üçüncü olarak, senet kime verilecekse ya da kimin emrine ödenecekse o kişinin ad ve soyadını içermelidir. Eğer senet alacaklısı bir tüzel kişi (şirket vs.) ise o tüzel kişinin ticari ünvanı yazılmalıdır. Yine düzenleyenin adres bilgilerinin de eksiksiz şekilde senet üzerinde belirtilmesi gerekmektedir.

Senet üzerinde, senedi düzenleyen kişinin imzasının bulunması da gerekmektedir. Bu halde, senedi düzenleyen kişi borçlu konumundadır. İmza, senedin geçerliliği bakımından zorunlu unsurdur. İmza, el yazısı ile atılmış olmalıdır. Senet üzerine parmak basılması gibi diğer alternatif onay ve kabul göstergeleri bu evraklar için uygulanamaz. Senedin geçerliliği bakımından senedi düzenleyenin imzasının yanında adı ve soyadını yazması her ne kadar zorunlu değilse de el yazısıyla yazılmış ad ve soyadın bono üzerinde bulunması ispat hukuku bakımından faydalı olacaktır.

Yine, uygulamada, senet düzenlenirken borçlunun imzasının iki adet olacak şekilde atıldığı sıkça görülmektedir. Ancak, bononun hukuken geçerli olması için tek imza da yeterlidir. Yine, senet üzerine atılan iki imza sebebi ile senet geçersiz olmaz.

Son olarak, senedin TANZİM tarihinin mutlaka senede yazılması gerekmektedir. Senet ne zaman düzenlenmiş ise o tarihin senette bulunması zorunlu unsurdur. Bu durum, senedin tahsili için alacaklının ve var ise cirantanın takibe geçme süresi ve senedin geçerliliğini etkilemektedir. Senet üzerinde düzenleme tarihinin bulunmaması senedin kambiyo vasfını ortadan kaldırır.

Bononun düzenlenmesinde zorunlu unsurların dışında, tarafların alternatif olarak belirleyebileceği unsurları da bulunmaktadır. Bu unsurların mevcudiyeti bonoyu geçersiz kılmaz. Ancak bu unsurların kullanılması tamamen tercihe bağlıdır. Şöyle ki,

- Düzenleme yeri, Ödeme yeri, Bedeli Malen/Nakden alınmıştır kaydı ve Muacceliyet kaydı şeklindedir.

İCRA TAKİBİ AŞAMASI

Alacağın yukarıda belirttiğimiz 3 senede dayanması yeterlidir. Bununla birlikte, alacağın tahsili aşamasına geçildiğinde, İcra Dairesi Müdürlüğünün alacağa konu senedin "kambiyo vasfını haiz olup olmadığı" ve "kambiyo senedinin şekil şartlarını taşıyıp taşımadığı" konularında inceleme yapması gerekmektedir. Aksi halde Türk Ticaret Kanununda ön görülen şekil şartları ve  usulüne uygun olmayan senetlerin, kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile tahsili mümkün değildir.

Takibe başlanması için öncelikle bir takip talebi oluşturulmalıdır. Bu takip talebine EK olarak SENET ASLI eklenecektir. Senet aslının takip talebine eklenmesi zorunludur. Gerekli şartların oluşması halinde icra müdürü ödeme emrini takip borçlusuna gönderir.

Ödeme emrini tebliğ alan borçlu, bu emre karşı İMZAYA İTİRAZ ve BORCA İTİRAZ yollarına başvurabilecektir. Bu itirazlar, ödeme emri tebliğinden itibaren 5 gün içerisinde yapılmalıdır. Borçlunun, senede karşı herhangi bir itirazı bulunmuyor ise, 5 günlük sürenin sonunda takip kesinleşecektir.

İmzaya İtiraz

Borçlu, senet üzerindeki imzanın kendisine ait olmadığını iddia ediyor ise, bu husustaki itirazlarını açıkça anlaşılır şekilde ve diğer itirazlarından ayrı olarak İcra Hukuk Mahkemesine dava açmak sureti ile yöneltebilir. İmzaya itiraz süresi, yukarıda da belirttiğimiz gibi, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 günlük süre içerisinde yapılmalıdır. Mahkeme tarafından yapılacak yargılamada da imzanın borçlunun elinden çıkıp çıkmadığı hususu araştırılacaktır. Ancak, inceleme aşamasında takibin durdurulmasına karar verilir. Yargılama sonunda, senet üzerindeki imza borçluya ait çıkar ise takibin devamına karar verilecektir.

Borca İtiraz

Borçlu,  takibe konu edilen kambiyo senedinden dolayı borçlu olmadığı veya talepte belirtilen bedel kadar borçlu olmadığı iddiasında bulunuyor ise bu durumda borca itiraz söz konusu olacaktır. Borçlu iddiasını ödeme emrinin kendisine tebliğinden sonra 5 gün içerisinde icra mahkemesine yapmalıdır. Borçlu borcu ödediğini, böyle bir borcunun olmadığını  ya da borcun ertelendiğini ancak resmi bir belge veya alacaklı tarafından ikrar (kabul) edilmiş bir belgeye dayanarak ispat edebilecektir. Borçlunun, borca itiraz talebinin kabulü halinde takibin iptaline karar verilecektir. Aksi halde, takibin devamına karar verilecektir.

Ödeme Emrine Karşı Özel Şikâyet

Ödeme emri, icra müdürlüğü tarafından düzenlenir. Alacaklının talebini alan dairenin, kambiyo senedi üzerinde gerekli incelemeleri yapması gerekmektedir. İmzaya ve borca itiraz dışında, icra takip işlemine yönelik olarak şikayet yolu düzenlenmiştir. Bu halde, senedin kambiyo senedi vasıflarına haiz olmadığı, alacaklının takip hakkına sahip olmadığı, kambiyo senedinde borçlu olmayana karşı takip yapıldığı gibi haller mevcut ise, borçlu İcra Mahkemesinde şikayet yoluna başvurabilir.

Ödeme Emrine Karşı Konulmaması ve Takibin Kesinleşmesi

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 günlük itiraz ve şikâyet sürelerinin dolmasının ardından borçlunun takip konusu kambiyo senedinin bedelini ödemesi için 5 günlük bir süresi vardır. Kısacası toplamda 10 günlük süre sonunda borcun ödenmesi gerekir. Takibin kesinleşmesi ile alacaklı haciz aşamasına geçecektir.

Bu aşamada borçlunun, taşınır ve taşınmazlarına, banka mevduat ve fonlarına, posta çeki hesaplarına, sigortalı çalışıyor ise maaşının bir kısmına haciz konulur. Haciz aşamasından sonra gerekli prosedürler izlenerek borçlunun mal varlığı üzerinde tahsil amacı ile satış işlemine geçilecektir.

Av. Zeynep Dönem Yiğit